Pamięci Jerzego Szaniawskiego…

W spotkaniu udział wzięła również: teatrolog i krytyk prof. Jadwiga Jakubowska-Opalińska, która w wzruszający sposób – personalnie zwracając się do Jerzego Szaniawskiego – przemówiła do Twórcy „milczącego” – ale nie w teatrze i nie w sztuce… Słowa wypowiedziane nad grobem pisarza często mają charakter podsumowania jego twórczości… Tym razem usłyszeliśmy „list otwarty” do dramaturga, wypowiedziany  w sposób personalny, w imieniu środowiska kultury – słowa troski o przyszłość „teatru” i tych, którzy go tworzą. Nad grobem Jerzego Szaniawskiego wybrzmiały również fragmenty dramatów: „Dwa teatry” i „Kowal, pieniądze i gwiazdy”, w wykonaniu: dyrektora Marka Mokrowieckiego, Adama Gradowskiego i Aleksandra Maciejczyka. Społeczność szkolną z Jadwisina reprezentowały: dyrektor Małgorzata Leszczyńska i z-ca dyrektora Monika Zielińska-Nowak. Wśród „gości” Szaniawskiego była również redaktor „Tygodnika Płockiego”, krytyk teatralna płockich sztuk, Lena Szatkowska.

Podczas pobytu w Warszawie, na Wojskowym Cmentarzu Powązkowskim odwiedziliśmy również groby naszych przyjaciół, przy których wzrastał płocki Teatr: Miry Zimińskiej-Sygietyńskiej, byłego dyrektora Andrzeja Marii Marczewskiego i Władysława Broniewskiego, nad grobem którego ze wzruszeniem pochylił się Aleksander Maciejczyk,  grający tytułową rolę w spektaklu „Broniewski” Radosława Paczochy (2022).  W drodze powrotnej odwiedziliśmy na Cmentarzu Komunalnym Północnym (na Wólce Węglowej) miejsce spoczynku aktorki Hanny Zientary-Mokrowieckiej i wieloletniego kierownika literackiego Bohdana Urbankowskiego.  

Jagoda Jakubowska Opalińska

                                    STOJĄC PRZY GROBIE JERZEGO SZANIAWSKIEGO

            Panie Jerzy,

Ten zwrot może Pana razić, bo całe życie unikał Pan fraternizacji. Międzywojenna Warszawa plotkowała: Jerzy Milczący, Tajemniczy Sfinks. Jednako, to nie była poza, lecz status obserwatora – analityka, który unika diagnozy, generując pytania, wątpliwości, ciszę...

            Natomiast hic et nunc pozwalam sobie na tak bezpośrednią formułę rozmowy, gdyż zabieram głos w imieniu płockiej teatralnej konfraterni. W imieniu ludzi, którzy Pana cenią, po prostu lubią i autentycznie wędrują Pańskimi ścieżkami. Jest Pan stale obecny wśród nas, w perspektywie i Teatru Snów, i Teatru Małe Zwierciadło. Dzięki temu metafora drąży realizm. A wtedy jakoś lżej się oddycha i rozważniej postrzega rzeczywistość. Repertuarowy porządek wyznaczają m.in. tytuły: „Żeglarz”, „Ptak”, „Służbista”, „Dwa teatry”, „Papierowy kochanek”, „Lekkoduch”.

            Inscenizatorskich, soczystych odsłon zebrało się wiele, ale teraz przywołam kadry z przestrzeni zegrzyńskiej ojcowizny-matczyzny.

             Czas covidowy, projekt filmowy autorstwa  Marka Mokrowieckiego,  cykl „Kultura w sieci”. Oceny badaczy, wypowiedzi nauczycielek, ludzi działających na bliskim Panu mazowieckim podglebiu. Ciekawy zbieg materii ramowany całą gamą  plastycznych  cytatów: „Murzyn”, „Papierowy kochanek”, „Ewa”, „Lekkoduch”, „Dwa teatry”. I osobny, do sedna Szaniawski, moment.

             W ledwo muśniętym ekspresyjnym połączeniu: dramatis personae – aktorzy. Wszyscy niesieni pospołu leśnym duktem oraz magią zawieszonych dialogów. Wszyscy prowadzeni przez imperatyw życiowego pędu i zew scenicznej metamorfozy. Widać, że idą schodami do spalonego dworku, miejsca, które stanowiło przystań, gdzie Pan rozpoznawał rozmaite kręgi słowa. Powtarzam, moment do sedna Szaniawski! Korowód postaci-niepostaci, które toczą grę z wyobraźnią i spotykają zgliszcza. Obraz wart autoironii Profesora Tutki...

            A będąc już w okowach  twórczego dysonansu, sięgnę rejonów polityki. Szerokim łukiem omijał Pan międzywojenne partyjne dyrektywy oraz inwektywy. Tymczasem premiera „Żeglarza” (1925) wywołała ideologiczny Armagedon. Walka dotyczyła racji mitu. Jedni byli za, drudzy przeciw, inni – trochę tak, trochę siak. Antoni Słonimski  negliżował pozór, Zygmunt Wasilewski składał hołd dobrym wiatrom legendy. Bogu dzięki, że dwaj wielcy adwersarze Boy i Irzykowski, wyjątkowo zgodnym akordem dostrzegli znakomicie uszyty dyskursywny trzon dramatu. Szczęśliwie Pan sam już biegł dalej w rejony emocjonalnych wibracji „Adwokata i róż”.

            Niestety polityczny sąd nad „Dwoma teatrami” (1946) nie zostawiał miejsca dla artystycznej riposty. Stalinizm szczerzył zęby. Kuriozalny wywód Melanii Kierczyńskiej – „Na propagandę czystego irracjonalizmu nie ma już u nas dzisiaj miejsca”, przypieczętował wyjątkowo głupi i wyjątkowo obrzydliwy werdykt Adama Ważyka – „W sztuce Szaniawskiego nie ma mistyki, jest tylko mistyfikacja”.

             No cóż. Po latach ostał się wstydliwy zapach – niestety bywa, że wciąż pudrowanej pamięci. Dla Pana bolesna wyrwa w życiorysie. Milczenie ze strony teatrów, ciężka codzienność pod parasolem drukowanych w „Przekroju” Tutkowych opowiastek. Czas miniony, czas gorzki.

            Lecz, też dzisiejszy czas obecności wirtuoza sztuki dialogu.

Proszę Państwa,

Marcowe słońce towarzyszy naszemu spotkaniu przy grobie Jerzego Szaniawskiego. Ośmielona przyjazną aurą, bezczelnie strawestuję piękny i czuły wiersz Stanisława Grochowiaka.

            Panie Jerzy, jeśli dziś jest pogoda,

            to właśnie dlatego,

            że Pan szczególnym wzrokiem

            spoglądał na niebo.